انواع نقشه و سیم کشی در برق ساختمان

 

نقشه مدارهای الکتریکی معمولاً به دو صورت ترسیم می شود:

 

١- شمای حقیقی مدار

در این نقشه اتصال کلیه سیم های رابط به کلیدها و اجزاء مدار نشان داده می شود.

 

۲- شمای فنی مدار 

شمای فنی یا نقشه سیم کشی، یک نقشه ساده تک خطی است که تعداد مسیرها و لوله ها و تعداد سیم های درون لوله و اجزاء مدار را نشان می دهد.

سیم کشی در ساختمان ها معمولاً به دو صورت کلی توکار و روکار انجام می شود. در سیم کشی توکار هم می توان از سیم های مخصوص و مجهز به چند لایه عایق، بطور مستقیم در زیر گچ استفاده کرد (سیم های زیر گچی ) و هم می توان لوله های خرطومی و PVC مخصوصی را در زیر گچ کار گذاشت و به کمک فنر مخصوص سیم کشی، سیم های برق را درون آن ها کار گذاشت. در سیم کشی روکار نیز هم می توان سیم ها را بطور مستقیم و هم می توان از داخل لوله عبور داد و با بست های مخصوص مهار نمود.

عمده مدارهای الکتریکی در ساختمان از اتصال پریزها، کلیدها و لامپ ها به یکدیگر و به منابع تغذیه، شکل می گیرند. 

 

 

  • پریز و نحوه اتصال آن در مدار

 برای ارتباط وسایل برقی خانگی یا صنعتی به منبع انرژی الکتریکی از پریز استفاده می شود. پریز از یک محفظه کائوچوئی یا پلاستیکی و دو لوله شکاف دار که خاصیت فلزی داشته به دو عدد پیچ وصل می شوند، تشکیل شده است. در پریز سیم های فاز و نول  هر کدام به یکی از این پیچ ها وصل می گردند . پریزهای ارت دار دارای سه پیچ برای اتصال سیم هستند که سیم ارت به پیچ سوم که معمولاً با علامت مشخص می گردد، متصل می شود.

پریزها از نظر تعداد فاز به دو دسته تک فاز و سه فاز و از نظر نحوه نصب به انواع توکار روکار و سیار تقسیم می شوند.

همچنین پریزها از نظر حفاظت به دو نوع ساده و با اتصال زمین (شوكو، ارت دار، با کنتاکت محافظ) تقسیم می شوند. پریزهای با اتصال زمین برای اتصال بدنه وسایل الکتریکی متحرکی مانند يخچال، لباسشویی، اطو و مانند آن ها به زمین و جلوگیری از بروز برق گرفتگی در افراد به کار می روند.

پریزها باید به گونه ای ساخته شوند که قبل از وصل سیم های تغذیه کننده دستگاه به پریز، بدنه دستگاه به تیغه اتصال زمین پریز وصل شود و در زمان قطع دستگاه، ابتدا سیم های تغذیه کننده دستگاه از پریز جدا شوند و پس از آن ارتباط بدنه دستگاه از تیغه اتصال زمین قطع گردد.

لازم به ذکر است که تقسیم بندی دیگری برای پریزها وجود دارد که بر مبنای درجه محافظت در برابر رطوبت انجام می گیرد و بر اساس آن، پریزها به سه نوع عمده تقسیم می شوند: پریزهای معمولی، پریزهای حفاظت شده در برابر ترشح آب با درجه حفاظت IP44 و پریزهای حفاظت شده در برابر پاشیده شدن آب با فشار، با درجه حفاظت.

IP45 البته بسته به نیاز و محل استفاده، ممکن است پریزهایی با درجه حفاظت بالاتر نیز ساخته شود. نمونه هایی از این پریزها در شکل های زیر آمده است.

 

نکته:

در سیم کشی منازل مسکونی، باید برای تغذیه پریزهای آشپزخانه از انشعاب جداگانه ای استفاده شود، همچنین وسایل پر مصرف مانند ماشین لباسشویی، اجاق برقی، کولر گازی و مانند آن ها نیز باید دارای انشعابی جداگانه و فیوز مخصوص به خود باشند. برای حفاظت انشعاب پریزها در برق تکفاز معمولاً از فیوز ۱۶ آمپر استفاده می شود.

 

نکته:

در اماکن مسکونی، تجاری و اداری، محل نصب پریزهای برق، پریزهای تلفن و پریزهای آنتن تلویزیون باید ۳۰ سانتی متر از کف تمام شده ساختمان فاصله داشته باشد. پریزهای برقی که در آشپزخانه، موتورخانه، تعمیرگاه و گاراژ نصب می شوند، باید ۱۱۰ سانتی متر از کف تمام شده، فاصله داشته باشند.

 

نکته:

جهت متصل نمودن مصرف کننده های برقی به پریز از دو شاخه که بصورت ساده و ارت دار موجود می باشد، استفاده می شود. 

در جدول (۱) مقاطع گوناگون هادی های که در سیم کشی ثابت، برای سیم کشی انشعابات تغذیه کننده پریزها به کار گرفته می شوند، آورده شده است.

 

جدول (۱) هادی های موردنیاز در سیم کشی ثابت با توجه به نوع پریز 

 

نوع پریز سطح مقطع نامی سیم های مورد نیاز
پریز ثابت ۱۶/۱۰ آمپر و ۲۵۰ ولت ۱/۵ تا ۲/۵ میلیمتر مربع
پریز ثابت ۱۶ آمپر ۳۸۰/۲۵۰ ولت و ۱۶ آمپر ۳۸۰ ولت  ۲/۵ تا ۴ میلیمتر مربع
پریز ثابت ۲۵ آمپر و ۳۸۰ ولت ۲/۵ تا ۱۰ میلیمتر مربع

 

 

  • جعبه تقسیم

در مدارات الکتریکی، گرفتن انشعابات از سیم های حامل جریان در جعبه تقسیم انجام می شود. جعبه ی تقسیم ها در ابعاد مختلف به صورت روکار و توکار با جنسهای پلاستیکی، چدنی و فلزی ساخته می شوند.

 

نکته:

محل نصب جعبه تقسیم باید حداقل ۲٫۵ متر از کف تمام شده یا ۳۰ سانتی متر از سقف ساده، فاصله داشته باشد.

کلیدهای مختلف مدارات ساختمان بطور کلی کلیدها وسایلی هستند که وظیفه وصل یا قطع ارتباط الکتریکی بین مصرف کننده و شبکه برق را بر عهده دارد.

این وسایل در مدار به صورت سری در مسیر عبور جریان (در مسیر سیم های فاز) قرار می گیرند و دارای بدنه عایق و یک دکمه جهت وصل و قطع می باشند.

عمده ترین کلیدهایی که در مدارات روشنائی مورد استفاده قرار می گیرند، کلیدهای یک پل، دو پل، تبدیل، صلیبی و شستی می باشند.

 

نکته:

هیچ گاه نباید بر سر راه سیم نول کلید قرار داد، به عبارت دیگر، کلید هیچ گاه نباید سیم نول را قطع و وصل نماید بلکه سیم نول در کلیه مدارها، باید مستقیماً به تجهیزات وصل گردد.

برای کاهش خطر برق گرفتگی بویژه در سرپیچ لامپ ها، باید نول را در سر پیچ لامپ، به گونه ای وصل نمود که پایه پیچی محیط لامپ به آن اتصال یابد و سیم فاز نیز هادی انتهای لامپ را تغذیه نماید.

 

١- کلید یک پل

 این کلید برای کنترل قطع و وصل یک یا چند لامپ از یک محل مورد استفاده قرار می گیرد و در دو نوع توکار و روکار ساخته می شود.

این کلید دارای دو ترمینال برای نصب سیم می باشد که یکی به عنوان فاز ورودی و دیگری به عنوان فاز خروجی مورد استفاده قرار می گیرد.

در بسیاری از موارد می توان پریزها را به کلید یک پل مجهز نمود و به جای وارد کردن و خارج کردن مرتب دو شاخه از پریز ، با استفاده از کلید، جریان برق را در پریز قطع و وصل نمود.

در شکل (۱) نقشه حقیقی و فنی کلید یک پل نشان داده شده است.

 

نقشه حقیقی و فنی کلید یک پل

 

شکل (۱) نقشه حقیقی و فنی کلید یک پل

 

 

۲- کلید دو پل

این کلید از دو کلید یک پل که در مجاورت هم در درون یک محفظه کائوچویی قرار می گیرند، تشکیل می شود.

این کلید دارای سه پیچ اتصال بوده که یکی از پیچ ها در دو پیچ دیگر مشترک است. سیم فاز ورودی به کلید، به پیچ مشترک متصل می شود و سیم های فاز خروجی از کلید، از دو پیچ غیر مشترک گرفته می شوند که هر یک از این فازها می تواند لامپ های مختلفی را  در مکان های مختلف، بطور جداگانه تغذیه کند.

در شکل (۲) زیر شمای فنی و شمای حقیقی کلید دو پل نشان داده شده است.

 

شمای فنی و شمای حقیقی کلید دو پل

 

شکل (۲) نقشه حقیقی و فنی کلید دو پل

 

 

٣- کلید گروهی 

این کلید همانند کلید دوپل از یک پیچ مشترک برای اتصال سیم فاز ورودی و دو پیچ غیر مشترک برای گرفتن دو فاز خروجی مجزا از آن، بهره می گیرد.

تفاوتی که این کلید با کلید دوپل دارد این است که در هر لحظه از زمان تنها می توان یکی از فاز های خروجی آن را مورد استفاده قرار داد.

 

شمای فنی و حقیقی کلید گروهی

 

شکل (۳) نقشه حقیقی و فنی کلید  گروهی

 

۴- کلید تبدیل 

جهت روشن و خاموش کردن یک یا چند لامپ از دو نقطه مورد استفاده قرار می گیرد. این کلید از نظر شکل ظاهری مانند کلید یک پل می باشد و تنها تفاوت آن با کلید یک پل در این است که این کلید دارای سه ترمینال (پیچ) برای اتصال سیم ها می باشد که یکی از این پیچ ها، پیچ مشترک و دو پیچ دیگر غیر مشترک خواهند بود.

برای اجرای سیم کشی دو کلید تبدیل در یک بخش از ساختمان، سیم فاز را به پیچ مشترک کلید تبدیل اول اتصال می دهند و پیچ مشترک کلید دیگر را به سر پیچ لامپ ها وصل می نمایند، سپس پیچ های غیر مشترک را توسط دو سیم رابط به یکدیگر متصل می کنند و مانند مدارهای قبل، سیم نول را به پیچ دوم سرپیچ لامپ ها وصل می نمایند.

 

علائم اختصاری کلید تبدیل

 

شکل (۴) نقشه حقیقی و فنی کلید تبدیل

 

 

۵- کلید صلیبی (کراکس)

برای کنترل یک یا چند لامپ از محل های متفاوت (بیش از دو محل) از کلید صلیبی استفاده می شود. این کلید دارای چهار پیچ می باشد که دو پیچ آن ورودی و دو پیچ دیگر به عنوان خروجی در نظر گرفته می شوند.

این کلید که بین دو کلید تبدیل قرار می گیرد دارای کنتاکت هایی است که مانند صلیب، عمل وصل و قطع را انجام می دهند.

 

شمای فنی و حقیقی کلید صلیبی

 

شکل (۵) نقشه حقیقی و فنی کلید صلیبی

 

نکته:

کلید صلیبی می تواند به عنوان کلید تبدیل استفاده شود به شرط آنکه از سه پیچ آن استفاده شود.

 

نکته:

از دیگر کلیدهای قدیمی که مانند کلید تبدیل عمل می کرده می توان به کلید گروهی اشاره نمود.

به عبارت دیگر دو خروجی کلید تبدیل اول به دو ورودی کلید صلیبی و دو خروجی کلید صلیبی به دو پیچ کلید تبدیل دوم وصل می شوند.

 

نکته:

از کلید صلیبی می توان برای کنترل لامپ های مستقر در راه پله های ساختمان های چندین طبقه استفاده نمود. به ازای کنترل لامپ ها از دو محل یک کلید صلیبی اضافه می شود، مثلاً برای کنترل لامپ ها از ۵ نقطه، به سه کلید صلیبی و دو کلید تبدیل نیاز داریم.

 

 

۶- کلیدهای فشاری یا شستی

 عملکرد کلیدهای فشاری شبیه به کلیدهای یک پل است، با این تفاوت که وقتی دست را از روی دکمه آن بر می داریم، کنتاکت های آن بطور اتوماتیک به حالت اولیه خود بر می گردند و مدار قطع می شود.

این عمل توسط فنری که زیر دکمه اتصال نصب شده است انجام می شود. این کلیدها بیشتر به عنوان شستی زنگ اخبار به کار می رود.

 

۷- دیمر

 جهت کم و زیاد کردن و یا خاموش نمودن نور لامپ ها از وسیله ای به نام دیمر استفاده می شود. دیمر که مانند کلید یک پل، با لامپ سری می شود، مانند یک مقاومت متغیر (رئوستا) عمل می نماید و به این ترتیب قادر به تنظیم نور لامپ می باشد.

 

۸- کلید کولر 

این کلید از یک کلید دو پل و یک کلید تبدیل در یک محفظه پلاستیکی تشکیل شده است. از فاز خروجی یکی از پل ها برای روشن و خاموش نمودن پمپ آب استفاده می شود.

فاز خروجی پل دیگر علاوه بر اینکه برای روشن و خاموش کردن کولر به کار می رود، برای برق دار نمودن کلید تبدیل تغییر دهنده دورهای تند و کند موتور نیز به کار گرفته می شود.

 

 

شکل (۶) نحوه اتصال کلید کولر به سیم بندی های مختلف موتور تک فاز

 

  • رله های زمانی

همانطور که می دانیم برای کنترل تعدادی لامپ از چندین محل مانند راهروها و راه پله های ساختمان های چند طبقه می توان از کلید تبدیل و صلیبی استفاده نمود.

اما به دلیل از رده خارج شدن کلید صلیبی و برای صرفه جویی در مصرف  انرژی الکتریکی، از تایمر یا رله زمانی که با شستی ها فعال شده در انواع مختلفی ساخته می شود، استفاده به عمل می آید.

متداولترین تایمر مورد استفاده در ساختمان ها، تایمر سه سیمه است که دارای ۳ ترمینال برای اتصال سیم می باشد. دو ترمینال برای ورودی فاز و نول و یک ترمینال مشترک برای شستي ها، لامپ ها و همچنین یک ولوم که می توان زمان روشن ماندن لامپ ها را تغییر داد.

مدار الکتریکی تایمر سه سیمه با چهار شستی در شکل (۳) به طور دقیق و تصویر نشان داده شده است.

 

مدار الکتریکی تایمر سه سیمه با چهار شستی

 

شکل (۷) مدار الکتریکی تایمر سه سیمه با چهار شستی

 

 

  • فتوسل (سنسور نوری)

برای کنترل روشنایی معابر، خیابان ها، پارک ها و محوطه ها از فتوسل یا کلید نوری استفاده می شود. این کلید به گونه ای طراحی شده است که تا زمان تابیدن نور به آن، به صورت اتوماتیک کلید داخلی خود را باز نگه می دارد (لامپ ها خاموش) و در هنگام تاریکی هوا یا قطع نور، کلید داخلی خود را وصل می کند تا لامپ های معابر و خیابان ها روشن شوند.

هر فتوسل معمولاً دارای سه سیم به رنگ های مشکی، سفید و قرمز است که فاز ورودی به سیم مشکی، نول به سیم سفید و فاز خروجی برای تغذیه لامپ ها به سیم قرمز وصل می شود.

 

 

  • سنسور مادون قرمز غیر فعال

این سنسورها در تجهیزات کنترل و ایمنی ساختمان های مسکونی، اداری، تجاری، باغ ها و … به کار گرفته می شوند. این سنسورها به گونه ای طراحی می شوند که نسبت به اشعه مادون قرمز ساطع شده از بدن انسانها و حیواناتی که در فاصله ای مشخص از آنها تردد می کنند، حساس بوده، قادر باشند حضور افراد یا حیوانات در محل های مورد نظر را با ارسال سیگنال و روشن نمودن چراغ یا به صدا در آوردن زنگ اطلاع دهند.

سنسورهای مادون قرمز ، به این دلیل غیر فعال نامیده می شوند که قادر نیستند هیچ گونه اشعه ای از خود منتشر کننده سنسورهای مادون قرمز را می توان به عنوان یک وسیله حفاظتی و به منظور اطلاع از نزدیک شدن افراد، با ورود غیر مجاز آن ها به محل های خاص، در اطراف خانه های مسکونی، مقابل درهای ورودی و پنجره ها، در محل نگهداری اسناد، اموال و بایگانی ها و مانند آن ها، مستقر نمود.

قسمت جلوی این سنسورها با پوششی از جنس پلاستیک پوشیده می شود تا آلودگی بر محدوده عملکرد و قدرت تشخیص سنسور، اثری نگذارد. همچنین این تجهیزات را می توان بگونه ای طراحی نمود که ارتباط آنها با بخش صدور آلارم به صورت بی سیم باشد.

لازم به ذکر است که در برخی موارد می توان این تجهیزات را به دوربین های مدار بسته مجهز نمود تا پس از تشخیص حضور افراد، نسبت به تصویر برداری از محل اقدام شود.

عمده ترین اجزای تشکیل دهنده یک سیستم دزدگیر عبارتند از: تابلو، ریموت کنترل، سنسورها و آژیر.

در تابلوهای دزدگیر معمولا شش زون یا بخش با عناوین FullShock Chime ، Tamper ، Part و Panic وجود دارد.

 زون های Full و Part برای جلوگیری از دستکاری اجزای سیستم حفاظتی دزدگیر به کار می روند. زون Chime بر روی درهای ورودی تنظیم می شود.

لازم به ذکر است که در درهای ورودی بهتر است بجای استفاده از سنسورهای چشمی از سنسورهای مگنت استفاده شود. زون Shock بر روی پنجره ها تعبیه می شود و معمولا برای آن سنسور لرزشی به کار می رود.

زون Panic به شستی هایی وصل می شود که می توان به کمک آنها آژیر مدار را به صورت دستی به صدا در آورد.

در سیستم ریموت کنترل سه وضعیت Part Full و Unset قابل انتخاب است. در ساعاتی از روز که نیاز به حفاظت محل احساس نمی شود، مانند ساعات اداری یک سازمان یا کارخانه، می توان سیستم را در وضعیت Unset قرار داد و زمانی که تنها بخشی از یک محل باید حفاظت شود و بقیه بخش ها نیازی به حفاظت ندارند، سیستم در وضعیت Part و در ساعات تعطیل و عدم حضور افراد در محل، سیستم در وضعیت Full قرار می گیرد.

 

 

 

 

مقالات مرتبط